مسجد بلخ در سنه 178 ه 794 م فضل بن يحيى برمكى بر خراسان والى شد ، او به بلخ آمد ، و تا آنوقت ابنيهء قديم معبد نوبهار باقى بود ، كه خانوادهء او منصب توليت و سدانت آن را داشتند . فضل خواست آن بناى باقيماندهء عصر قبل از اسلام را ويران كند ، و بجايش مسجدى بسازد . ولى بناى نوبهار آنقدر استوار بود ، كه به تخريب آن موفق نشدند . بنابرين يك گوشهء آن را ويران و بجاى آن مسجدى را آباد كرد « 1 » و اين مسجد غالبا كهن‌ترين مسجد بزرگ بلخ است ، كه در ازمنهء ما بعد وسعت يافته و بجاى نوبهار كهن ايستاده و يكى از مساجد معروف دنيا شده بود و بشارى زينه زيباى منقش آن را مىستايد كه بقاياى اين مسجد تا رحله ابن بطوطه ( حدود 735 ه 1334 م ) هم به نظر مىرسيد و او گويد : « كه يك سوم اين مسجد را چنگيز خان بطمع گنجينه‌يى كه ميگويند زير يكى از ستونهاى مسجد نهفته است ويران كرد ، و اين مسجد از بهترين و وسيع‌ترين مساجد دنيا بود ، و اگرچه با مسجد رباط الفتح مغرب از حيث بزرگى ستونها شباهت داشت ، ولى مسجد بلخ زيباتر از ان بود » و قراريكه ابن بطوطه در بلخ از تاريخ دانان آن شهر شنيد ، اين مسجد را زن داود بن على يكى از اميران بنى عباس از سنگهاى كذان ( يك نوع سنگ نرم ) ساخته بود ، كه زاويه و رباطى هم پيش روى داشت . « 2 » مسجد زرنج : در سنه 111 ه 729 م عبد اللّه بن ابى برده از نوادگان ابو موسى اشعرى در سيستان والى و مردى نيكوكار و عادل بود ، او مصلاى بزرگ شهر زرنج را به در پارس ( باب فارس ) بنا كرد ، و آن زمين را بسيم و زر خريد و بسيار مستغلات آن را هم بخريد و بر ان وقف كرد ، و بهاء آن همه را به نقد بداد ، اين مصلاى بزرگ زرنج تا حدود ( 445 ه 1053 م ) هم باقى

--> ( 1 ) - ابن خلكان 1 / 409 ( 2 ) - سفرنامهء ابن بطوطه 387